Қалқала ҳарфлари: قطب جد ва уларни тўғри ўқиш
Ихлос ёки Фалақ сурасини қорилардан тинглаганингизда, баъзи сўзлар охирида ўзига хос "сакраб чиқадиган" товушни сезгандирсиз: "ал-фалақ", "аҳад". Бу товуш тажвидда "қалқала" деб аталади ва унинг аниқ қоидалари бор.
Қалқала нима?
"Қалқала" луғатда "силкиниш", "тебраниш" дегани. Тажвидда эса маълум ҳарфлар сокин бўлганда, уларнинг махражида товуш енгил силкиниб, акс-садо бериб чиқишидир.
Нега бундай бўлади? Қалқала ҳарфлари жуда кучли ва қаттиқ ҳарфлар. Улар сокин бўлганда ҳаво ва товуш бутунлай тўхтаб қолади. Агар қалқала қилинмаса, ҳарф деярли эшитилмай қолади. Қалқала шу ҳарфни аниқ эшиттириш учун керак.
Қалқала ҳарфлари
Қалқала ҳарфлари 5 та:
ق ط ب ج د
Уларни ёдлаш осон: улар "قُطْبُ جَدٍّ" иборасида жамланган.
Қалқаланинг даражалари
Қалқала ҳарф қаерда келишига қараб кучсизроқ ёки кучлироқ бўлади.
1. Кичик қалқала (қалқала суғро)
Қалқала ҳарфи сўз ўртасида ёки сўз охирида сокин бўлиб, лекин у ерда тўхталмаса, қалқала енгил бўлади.
- يَقْطَعُونَ
- أَطْعَمَهُمْ
- يَجْعَلُونَ
- قَدْ أَفْلَحَ
- أَبْوَابَ
2. Катта қалқала (қалқала кубро)
Қалқала ҳарфи сўз охирида келиб, унда тўхталганда (вақф қилинганда) қалқала кучлироқ бўлади.
- الْفَلَقِ
- أَحَدٌ (вақфда: аҳад)
- مُحِيطٌ (вақфда)
- كَسَبَ (вақфда)
- الْبُرُوجِ (вақфда)
3. Энг кучли қалқала
Баъзи олимлар яна бир даражани ажратади: қалқала ҳарфи ташдидли бўлиб, унинг устида тўхталганда қалқала энг кучли бўлади.
- الْحَقُّ (вақфда)
- تَبَّ (вақфда)
Қалқалани қандай тўғри ўқиш керак?
Қалқалани ўрганишда энг муҳим қоида: қалқала янги ҳаракат эмас. Сиз ҳарфга фатҳа, касра ёки замма қўшмайсиз, фақат ҳарфни сокин ҳолида аниқ "чиқариб" юборасиз.
Тўғри ва нотўғри мисол:
- Тўғри: "ал-фалақ" – охирги ق қисқа силкиниш билан аниқ эшитилади.
- Нотўғри: "ал-фалақа" ёки "ал-фалақе" – охирига унли товуш қўшиб юбориш.
Қалқала товуши қисқа ва кескин бўлиши керак. Уни чўзиш ёки устига ғунна қўшиш ҳам хато.
Бошловчиларнинг энг кўп хатолари
- Қалқалани бутунлай қилмаслик. Натижада "аҳад" ўрнига "аҳа" каби эшитилади ва ҳарф йўқолиб қолади.
- Қалқалага унли қўшиш. "Аҳада", "ал-фалақа" каби ўқиш.
- Қалқала ҳарфи бўлмаган ҳарфларга қалқала қилиш. Масалан, ك ёки ت сокин бўлганда уларни қалқала билан айтиш. Бу ҳарфлар қалқала ҳарфлари эмас.
- Ҳаракатли ҳарфда қалқала қилиш. Қалқала фақат сокин ҳарфда бўлади. قَالَ даги ق да қалқала йўқ.
Қаердан машқ қилишни бошлаш керак?
30-пора қалқала машқи учун жуда қулай. Мана бир нечта сура:
- Ихлос сураси: أَحَدٌ, الصَّمَدُ, يُولَدْ, أَحَدٌ – деярли ҳар бир оят охирида қалқала бор.
- Фалақ сураси: الْفَلَقِ, خَلَقَ, وَقَبَ, الْعُقَدِ, حَسَدَ – барча оят охирларида.
- Масад сураси: تَبَّ, كَسَبَ, لَهَبٍ, مَسَدٍ.
- Буруж сураси: оят охирларида кўп қалқала учрайди.
Ҳар куни улардан бирини қорининг тиловати билан бирга ўқинг ва оят охирларидаги қалқалага эътибор беринг.
Кўп бериладиган саволлар
Қалқала қайси томонга оғади?
Бу масалада олимлар ўртасида турли фикрлар бор: баъзилар қалқалани олдинги ҳарфнинг ҳаракатига мойил қилиш керак дейди, бошқалар эса уни фатҳага яқин, мустақил товуш деб билади. Энг тўғриси, устозингизнинг ўқишига эргашиш.
Қалқала фақат Қуръонда борми?
Қалқала араб тилининг табиий хусусияти бўлиб, у тажвид илмида аниқ қоидага солинган. Қуръон ўқишда унга риоя қилиш керак.
Тажвидни устоз билан ўрганинг
Guliston Academy'да қалқала ва бошқа тажвид қоидаларини видео дарслар, тестлар ва устоз назорати билан онлайн ўрганишингиз мумкин. Устоз сизнинг ўқишингизни эшитиб, хатоларингизни тузатади.
Рўйхатдан ўтиш: gulistonacademy.com