Нун сокин ва танвин ҳукмлари: изҳор, идғом, иқлоб, ихфо
Тажвид ўрганишни бошлаган ҳар бир киши дуч келадиган биринчи катта мавзу – нун сокин ва танвин ҳукмлари. Қуръонда бу ҳукмлар деярли ҳар бир саҳифада учрайди. Шунинг учун уларни яхши билиш тўғри тиловатнинг асоси ҳисобланади.
Нун сокин ва танвин нима?
Нун сокин – ҳаракатсиз, яъни устида сукун бўлган нун: نْ. Масалан: مِنْ, عَنْ, أَنْعَمْتَ.
Танвин – сўз охиридаги қўш ҳаракат бўлиб, у "н" товуши билан ўқилади: ـً ـٍ ـٌ. Масалан: عَلِيمًا, عَلِيمٍ, عَلِيمٌ.
Танвин ёзувда нун билан ёзилмаса ҳам, ўқишда сокин нун каби талаффуз қилинади. Шунинг учун иккаласининг ҳукмлари бир хил.
Нун сокин ёки танвиндан кейин қайси ҳарф келишига қараб, 4 хил ҳукм бор.
1. Изҳор – аниқ ўқиш
Агар нун сокин ёки танвиндан кейин томоқ ҳарфларидан бири келса, нун ғуннасиз, аниқ ва равшан ўқилади.
Изҳор ҳарфлари 6 та: ء ه ع ح غ خ
Мисоллар:
- مَنْ آمَنَ
- مِنْ هَادٍ
- أَنْعَمْتَ
- عَلِيمٌ حَكِيمٌ
- مِنْ غِلٍّ
- مِنْ خَوْفٍ
Сабаби: томоқ ҳарфлари оғизнинг энг ичкарисидан, нун эса тил учидан чиқади. Улар бир-биридан узоқ бўлгани учун нун аниқ айтилади.
2. Идғом – қўшиб ўқиш
Агар нун сокин ёки танвиндан кейин ي ر م ل و ن ҳарфларидан бири келса, нун кейинги ҳарфга қўшилиб, ўша ҳарф ташдидли каби ўқилади. Бу ҳарфлар "يَرْمَلُونَ" сўзида жамланган.
Идғом икки турга бўлинади.
Ғуннали идғом
Ҳарфлари 4 та: ي ن م و. Улар "يَنْمُو" сўзида жамланган. Бунда нун кейинги ҳарфга қўшилади ва икки ҳаракат миқдорида ғунна қилинади.
- مَنْ يَقُولُ
- مِنْ نِعْمَةٍ
- مِنْ مَالٍ
- مِنْ وَالٍ
Ғуннасиз идғом
Ҳарфлари 2 та: ل ва ر. Бунда нун кейинги ҳарфга тўлиқ қўшилади ва ғунна қилинмайди.
- مِنْ لَدُنْهُ
- مِنْ رَبِّهِمْ
- غَفُورٌ رَحِيمٌ
Муҳим истисно: идғом фақат икки алоҳида сўз орасида бўлади. Агар нун сокин ва идғом ҳарфи битта сўз ичида келса, изҳор қилинади. Қуръонда бундай сўзлар тўртта: دُنْيَا, صِنْوَانٌ, قِنْوَانٌ, بُنْيَانٌ.
3. Иқлоб – алмаштириш
Агар нун сокин ёки танвиндан кейин ب ҳарфи келса, нун мимга алмаштириб, ғунна билан, яшириб ўқилади. Мусҳафда бундай жойда нун устига кичик мим (ۢ) белгиси қўйилган бўлади.
Иқлоб ҳарфи 1 та: ب
Мисоллар:
- مِنْ بَعْدِ – "мим баъди" каби ўқилади
- أَنْبِئْهُمْ
- سَمِيعٌ بَصِيرٌ
Иқлобда лаблар енгил ёпилади, лекин сиқилмайди, ва икки ҳаракат миқдорида ғунна қилинади.
4. Ихфо – яшириб ўқиш
Юқоридаги ҳарфлардан бошқа қолган 15 та ҳарфдан бири келса, нун изҳор билан идғом оралиғида, ғунна билан, яшириб ўқилади.
Ихфо ҳарфлари 15 та: ص ذ ث ك ج ش ق س د ط ز ف ت ض ظ
Мисоллар:
- مِنْ قَبْلِ
- أَنْتُمْ
- مِنْ شَرِّ
- يُنْفِقُونَ
- رِيحًا صَرْصَرًا
Ихфода тил нуннинг махражига тўлиқ тегмайди, кейинги ҳарфнинг махражига тайёрланади, товуш эса бурундан ғунна билан чиқади.
Қисқача жадвал
- Изҳор: 6 ҳарф – ء ه ع ح غ خ – ғуннасиз, аниқ
- Ғуннали идғом: 4 ҳарф – ي ن م و – ғунна билан қўшилади
- Ғуннасиз идғом: 2 ҳарф – ل ر – ғуннасиз қўшилади
- Иқлоб: 1 ҳарф – ب – мимга алмашади, ғунна билан
- Ихфо: 15 ҳарф – қолганлари – яширилади, ғунна билан
Жами: 6 + 6 + 1 + 15 = 28 ҳарф.
Қандай ёдлаш керак?
- Аввал изҳор ҳарфларини ёдланг – улар томоқ ҳарфлари, эслаб қолиш осон.
- Идғом учун "يَرْمَلُونَ" сўзини, ғуннали идғом учун "يَنْمُو" сўзини ёдланг.
- Иқлоб – битта ҳарф: ب.
- Қолган ҳамма ҳарф – ихфо.
Кейин ҳар куни 30-порадан битта сура олиб, ундаги барча нун сокин ва танвинларни топиб, ҳукмини айтиб чиқинг. Бир-икки ҳафтада бу ҳукмлар автоматик бўлиб қолади.
Кўп бериладиган саволлар
Ғунна қанча чўзилади?
Ғунна одатда икки ҳаракат миқдорида қилинади. Бу миқдорни устоздан эшитиб ўрганиш энг тўғри йўл.
Бу қоидалар қайси китобда ёзилган?
Бу ҳукмлар барча тажвид китобларида бор. Бошловчилар учун энг машҳур матнлардан бири "Туҳфатул атфол" манзумаси бўлиб, унда бу мавзу қисқа ва тартибли баён қилинган.
Тажвидни устоз билан ўрганинг
Guliston Academy'да "Туҳфатул атфол" асосида нун сокин, танвин ва бошқа тажвид ҳукмларини видео дарслар, тестлар ва устоз назорати билан онлайн ўрганишингиз мумкин.
Рўйхатдан ўтиш: gulistonacademy.com