Махраж нима? Араб ҳарфларининг чиқиш жойлари
Қуръонни тўғри ўқишнинг асоси ҳар бир ҳарфни ўз ўрнидан талаффуз қилишдир. Ҳарфнинг оғиз ва томоқдаги чиқиш жойи тажвид илмида "махраж" деб аталади. Махражни билмасдан ўқилган ҳарф бошқа ҳарфга айланиб қолиши, натижада сўзнинг маъноси ўзгариши мумкин.
Махраж нима учун муҳим?
Араб тилида кўп ҳарфлар бир-бирига жуда яқин эшитилади. Масалан:
- قَلْب (қалб) – юрак, كَلْب (калб) – ит
- حَمْد (ҳамд) – мақтов, هَمْد – бутунлай бошқа маъно
- عَلِيم (алим) – билувчи, أَلِيم (алим) – аламли
Кўриниб турибдики, битта ҳарфни нотўғри жойдан айтиш маънони бутунлай ўзгартириб юборади. Шунинг учун махражларни ўрганиш тажвиднинг биринчи ва энг муҳим босқичидир.
Махражлар сони
Имом Ибн ал-Жазарий таълимотига кўра, ҳарфларнинг 17 та махражи бор. Улар 5 та умумий жойга бўлинади:
- Жав (оғиз ва томоқ бўшлиғи) – 1 махраж
- Ҳалқ (томоқ) – 3 махраж
- Лисон (тил) – 10 махраж
- Шафатан (лаблар) – 2 махраж
- Хайшум (бурун бўшлиғи) – 1 махраж
1. Жав – бўшлиқ
Бу ердан мадд (чўзиқ) ҳарфлари чиқади. Улар аниқ бир нуқтага таянмайди, товуш оғиз ва томоқ бўшлиғида ҳаво тугагунча давом этади:
- Фатҳадан кейинги алиф: قَالَ
- Заммадан кейинги сокин вов: يَقُولُ
- Касрадан кейинги сокин ё: قِيلَ
2. Ҳалқ – томоқ
Томоқнинг уч қисмидан олтита ҳарф чиқади:
- Томоқнинг энг чуқур қисмидан: ء ва ه
- Томоқнинг ўртасидан: ع ва ح
- Томоқнинг оғизга яқин қисмидан: غ ва خ
Ўзбеклар учун энг қийини ع ва ح ҳарфлари. Улар томоқ ўртасидан чиқади ва ўзбек тилида ўхшаши йўқ. ح ни ه каби ёки "х" каби айтиш кенг тарқалган хато.
3. Лисон – тил
Энг кўп ҳарф тилдан чиқади. Асосийлари:
- Тилнинг энг орқа қисми ва юқори танглай: ق
- Ундан бироз олдинроқ: ك
- Тилнинг ўртаси ва танглай ўртаси: ج ش ي
- Тилнинг ён томони ва юқори озиқ тишлар: ض
- Тилнинг учи ва ён чеккалари: ل, ن, ر (ҳар бири ўз алоҳида махражига эга)
- Тил учи ва юқори олд тишларнинг илдизи: ط د ت
- Тил учи ва олд тишлар яқини (ҳуштаксимон ҳарфлар): ص س ز
- Тил учи ва юқори олд тишларнинг учи: ظ ذ ث
Охирги гуруҳга алоҳида эътибор беринг: ث, ذ ва ظ айтилганда тил учи тишлар орасидан бироз чиқади. Уларни "с" ва "з" каби айтиш ўзбек ва туркий тилли ўқувчиларнинг энг кўп учрайдиган хатоси.
4. Шафатан – лаблар
- Пастки лабнинг ички қисми ва юқори олд тишларнинг учи: ف
- Икки лаб: و, ب, م. ب ва م да лаблар ёпилади, و да эса лаблар юмалоқланади, лекин тўлиқ ёпилмайди.
5. Хайшум – бурун бўшлиғи
Бу ердан ғунна, яъни бурундан чиқадиган товуш чиқади. Ғунна ن ва م ҳарфларининг сифати бўлиб, айниқса ташдидли نّ ва مّ да ва идғом, ихфо каби ҳукмларда яққол эшитилади.
Махражни қандай аниқлаш мумкин?
Олимлар оддий усулни тавсия қилади: ҳарфни сукун билан айтиб, олдига ҳамзали фатҳа қўшинг. Масалан: أَبْ, أَتْ, أَحْ. Товуш қаерда тўхтаса ва қаерда сиқилса, ўша жой ҳарфнинг махражи.
Махражларни ўрганиш бўйича маслаҳатлар
- Ҳар куни бир-икки гуруҳни олиб, кўзгу олдида машқ қилинг.
- Яқин ҳарфларни жуфтлаб машқ қилинг: ح–ه, ع–ء, س–ص, ت–ط, ذ–ز, ث–س.
- Малакали қорининг тиловатини тинглаб, ҳарфни қандай айтаётганига эътибор беринг.
- Энг муҳими: устозга айтиб беринг. Махраж хатосини инсон ўзи деярли сезмайди.
Кўп бериладиган саволлар
Махражларни ўрганиш қанча вақт олади?
Назариясини бир-икки ҳафтада билиб олиш мумкин. Аммо ҳар бир ҳарфни автоматик тўғри айтиш учун бир неча ой мунтазам амалиёт керак бўлади.
Катталар махражларни тўғри ўргана оладими?
Ҳа. Фақат она тилида йўқ товушларни ўрганишга кўпроқ эътибор ва такрор керак. Кўп катталар мунтазам машқ билан жуда яхши талаффузга эришади.
Талаффузингизни устоз билан тўғриланг
Guliston Academy'да махраж ва тажвид қоидаларини видео дарслар орқали ўрганиб, устозга ўқиб бериш орқали талаффузингизни тузатишингиз мумкин.
Рўйхатдан ўтиш: gulistonacademy.com