Мадд турлари: Қуръондаги чўзиқ ўқиш қоидалари

Қуръонни тинглаганингизда, баъзи сўзлар қисқа, баъзилари эса узоқ чўзиб ўқилишини сезасиз. Бу тасодиф эмас: ҳар бир чўзишнинг аниқ қоидаси ва миқдори бор. Тажвидда бу мавзу "мадд" деб аталади.

Мадд нима?

"Мадд" луғатда "чўзиш", "узайтириш" дегани. Тажвидда эса мадд ҳарфларидан бирида товушни маълум миқдорда чўзиб ўқишдир.

Мадднинг ўлчов бирлиги "ҳаракат". Бир ҳаракат тахминан бармоқни бир марта букиб-ёзиш вақтига тенг. Маддлар 2, 4, 5 ёки 6 ҳаракат миқдорида чўзилади.

Мадд ҳарфлари

Мадд ҳарфлари учта:

Алиф (ا) – олдидаги ҳарф фатҳали бўлса: قَالَ
Вов (و) – сокин бўлиб, олдидаги ҳарф заммали бўлса: يَقُولُ
Ё (ي) – сокин бўлиб, олдидаги ҳарф касрали бўлса: قِيلَ

Бу уч ҳарф "نُوحِيهَا" сўзида жамланган.

Мадднинг икки асосий тури

Мадд аслий (табиий) – ўзидан кейин ҳамза ёки сукун келмаган оддий мадд.
Мадд фаръий – мадд ҳарфидан кейин ҳамза ёки сукун келгани сабабли кўпроқ чўзиладиган мадд.

1. Мадд табиий – 2 ҳаракат

Мадд ҳарфидан кейин ҳамза ҳам, сукун ҳам келмаса, у табиий мадд бўлиб, 2 ҳаракат чўзилади. Бу Қуръондаги энг кўп учрайдиган мадд.

قَالَ
يَقُولُ
نُوحِيهَا

Муҳим: табиий маддни 2 ҳаракатдан кам ёки кўп қилиш хато ҳисобланади.

2. Мадд муттасил – 4 ёки 5 ҳаракат

Мадд ҳарфидан кейин ҳамза битта сўз ичида келса, бу мадд муттасил ("уланган мадд"). Уни чўзиш мажбурий бўлгани учун "мадд вожиб муттасил" ҳам дейилади.

جَاءَ
السَّمَاءِ
سُوءَ
جِيءَ

Ҳафс ривоятида 4 ёки 5 ҳаракат чўзилади.

3. Мадд мунфасил – 2, 4 ёки 5 ҳаракат

Мадд ҳарфи бир сўзнинг охирида, ҳамза эса кейинги сўзнинг бошида келса, бу мадд мунфасил ("ажралган мадд"). Уни "мадд жоиз мунфасил" ҳам дейишади.

بِمَا أُنْزِلَ
إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ
قُوا أَنْفُسَكُمْ
فِي أَنْفُسِكُمْ

Ҳафс ривоятида бу мадд турли йўлларда турлича чўзилади. Энг кенг тарқалгани 4 ёки 5 ҳаракат. Муҳими, битта тиловат давомида бир хил миқдорни сақлаш.

4. Мадд лозим – 6 ҳаракат

Мадд ҳарфидан кейин аслий (доимий) сукун ёки ташдид келса, бу мадд лозим. У ҳамиша 6 ҳаракат чўзилади.

الضَّالِّينَ
الْحَاقَّةُ
دَابَّةٍ

Суралар бошидаги баъзи алоҳида ҳарфлар ҳам мадд лозим билан ўқилади. Масалан, الم да "ла̄м" ва "мӣм" 6 ҳаракат чўзилади.

5. Мадд ариз лис-сукун – 2, 4 ёки 6 ҳаракат

Мадд ҳарфидан кейинги ҳарф вақф (тўхташ) сабабли сокин бўлиб қолса, бу мадд ариз лис-сукун. "Ариз" вақтинчалик дегани, яъни сукун фақат тўхтаганда пайдо бўлади.

الْعَالَمِينَ (охирида тўхталганда)
نَسْتَعِينُ (охирида тўхталганда)
الرَّحِيمِ (охирида тўхталганда)

Бу мадд 2, 4 ёки 6 ҳаракат чўзилиши мумкин. Агар тўхтамасдан давом эттирсангиз, у табиий маддга айланади.

6. Мадд лин – 2, 4 ёки 6 ҳаракат

Фатҳадан кейин сокин و ёки ي келиб, ундан кейинги ҳарфда тўхталса, мадд лин ҳосил бўлади. Бу енгил, юмшоқ чўзиш.

خَوْفٍ (охирида тўхталганда)
الْبَيْتِ (охирида тўхталганда)
قُرَيْشٍ (охирида тўхталганда)

Қурайш сурасини ўқиганда бу маддни кўп учратасиз.

7. Мадд бадал – 2 ҳаракат

Ҳамзадан кейин мадд ҳарфи келса, бу мадд бадал. Ҳафс ривоятида у 2 ҳаракат чўзилади.

آمَنُوا
إِيمَانًا
أُوتُوا

Қисқача жадвал

Табиий: 2 ҳаракат – قَالَ
Муттасил: 4–5 ҳаракат – جَاءَ
Мунфасил: 2, 4 ёки 5 ҳаракат – بِمَا أُنْزِلَ
Лозим: 6 ҳаракат – الضَّالِّينَ
Ариз лис-сукун: 2, 4 ёки 6 – الْعَالَمِينَ (вақфда)
Лин: 2, 4 ёки 6 – خَوْفٍ (вақфда)
Бадал: 2 ҳаракат – آمَنُوا

Қандай машқ қилиш керак?

Аввал табиий маддни мукаммал ўрганинг. У бошқа маддларнинг ўлчови.
Фотиҳа сурасида мадд лозим (الضَّالِّينَ) ва мадд ариз (оят охирлари) ни машқ қилинг.
Битта қорининг тиловатини танлаб, унинг маддларни қанча чўзишини тингланг ва унга эргашинг.
Ўқиётганда бармоқ билан ҳаракатларни санаб кўринг.

Кўп бериладиган саволлар

Маддни нотўғри чўзсам маъно бузиладими?

Баъзи ҳолларда ҳа. Масалан, қисқа ҳаракатни чўзиб ўқиш ёки чўзиқ ҳарфни қисқартириш сўзни бошқа сўзга айлантириши мумкин. Шунинг учун мадд қоидаларини билиш муҳим.

Қайси миқдорни танлаш керак?

Ихтиёрий миқдори бор маддларда устозингиз қайси йўлни ўргатса, шунга амал қилинг ва битта тиловатда бир хил миқдорни сақланг.

Маддларни устоз билан ўрганинг

Guliston Academy'да "Туҳфатул атфол" асосида мадд ва бошқа тажвид қоидаларини видео дарслар, тестлар ва устоз назорати билан онлайн ўрганишингиз мумкин.

Рўйхатдан ўтиш: gulistonacademy.com